ጾመ ሐዋርያት

በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን።

እንቋዕ ኣብጸሓና!

 ቅድሚ ኵሉ ነቲ ብጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ንዝረኸብናዮ ጸጋን ሕይወትን ብሓጐስ ንዝክረለን ፶ መዓልትታት ኣኅሊፍና ጽባሕ በዓለ ጰራቅሊጦስ ናብ ዝኣቱ ጾመ ሐዋርያት ብምሕረቱ ኣብጸሓና፤ ኣብጸሓኩም። 

ከምቲ ኣቦታትና ብዘለዋ ሰማያዊ ጸጋ፡ ረብሓ ጾም ኣጸቢቖም ስለዝፈልጥዋ ብናፍቖት እዮም ዝጽበይዋ። ንሕና’ውን ትምህርቶምን ኣካይድኦምን ዘኪርና፡ ኣብዚ እዋን ጾም ምብጻሕና ዘለዋ መንፈሳዊ ጸጋን እተውህቦ ክብሪን ቅዱሳት መጻሕፍቲ ንዝገልጹልና መሠረት ገይርና ኢና እሞ እንቋዕ ኣብዚ ዘመነ ጾም ደጊምና ኣብጸሓና ንብል። 

ጾም ትምኒት ሥጋ እተጥፍእ፡ ቁስሊ ነፍሲ እተሐውይ፡ ጽሙናን ህድኣትን እትምህር፡ ካብ እንሰሳዊ ፍቓድን ግብሪን እትዕቅብ፡ ሰብ መልአክ ዘበምድር ኮይኑ ክነብር መንፈሳዊ ኃይሊ እተዕጥቖ እያ። ይኹን ደኣ እምበር ብዙኅ ረብሓ ዘለዎም ክነሱ፡ ሰባት ሸለል ካብ ዝብልዎም ዓበይቲ መንፈሳዊ መገድታት ሓደ ጾም እዩ። ኣብዚ ዘመን እዚ ብዛዕባ ጾም ዘይፈልጥ ኣሎ ክበሃል ዘድፍር ኣይኮነን፤ ንዘለዎ ጥቕሚ’ውን ዝስሕቶ የልቦን። ብኣንጻሩ ግና በቲ እግዚአብሔር ዝፈትዎ መገዲ ዝፍጽምዎ ኣዝዮም ውሑዳት ምዃኖም እሙንን ዘሕዝንን ነገር እዩ። ኣቦታትና ግና ሕገ እግዚአብሔር ተኸቲሎም ምስ ኣምላኾም ዘራኽቦም መገዲ ምዃኑ ተረዲኦም በቲ ጸባብ ዓንቀጽ ክነብሩ ርኢናዮም ኢና። ዝረኽበዎ ጸጋን ክብርን ድማ ካብ ኣዕይንትናን ኣእዛንናን ክውል ኣይኮነን። ጾም ቅንዕቲ መገዲ ምዃናውን ብኣዋጅ ምፍላጦም ንሕና ምእንቲ ክንሰምዖምን ክንስዕቦን እዩ። (ዕዝራ ፰፣፳፩) ንሕናን ጾምናን ኸ ከመይ ኣሎ፧ 

በዓለ ኃምሳ

በዓለ ኃምሳ ብኸመይ ተገልጸ፤(ካል ኣይ ክፋል)

ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ ሓዋርያት ኣብ በዓለ ኃምሳ ኣብ ቤት ማርያም (ኣደ ማርቆስ) ከለዉ ድንገት ከም ብርቱዕ ህቦብላ ንፋስ ከም እተመቓቐለ ልሳን ብሃልሃልታ ሓዊ ካብ ሰማይ ክወርድ ተራእየ። ስለቲ ብዙኅ ድንቂ ግብሩ፡ መንፈስ ቅዱስ ብሓዊ ይምሰል እዩ እሞ ብኣምሳል ሃልሃልታ ሓዊ ተገልጸ። ነታ ቤት’ውን መልኣ፤ ኣብ ልዕሊ ነፍስ ወከፍ’ውን ሓደረ። ኣቐዲሙ ናብ ዓለም ወጺኦም ወንጌሉ ክሰብኩ ኣዚዝዎም ነበረ እሞ እቶም ሓደ ክልተ ቋንቋ ጥራይ ዝፈልጡ ዝነበሩ ሓዋርያት ብኻልእ ዘይተወልዱሉ ቋንቋታት ዓለም ክዛረቡ ጀመሩ። ልሳን ዓለም ተገልጸሎም እሞ ብኡኡ ኣቢሎም ድማ ወንጌል ክዛረቡ ጀመሩ። ገሊኣቶም እኳ ከባጭውሎም ጀሚሮም እንተነበሩ፡ እቶም ካብ ከካብዓዱን ዓለምን ዝተኣከቡ ኣይሁድ ግና መሳካኽርን ኣመንትን ናይዚ ድንቂ ግብሪ ኣምላኽ ኮኑ። ሊቀ ሓዋርያት ቅዱስ ጴጥሮስ ድማ ኣፈ ጉባኤ ኮይኑ ነቶም ኣብኡ ዝተኣከቡን ኵሎም ትንቢት ነቢያት ይፍጸም ከምዘሎ ኣረደአን፤ ኣመሳኸረን፤ ስቕለትን ሞትን ትንሥኤን ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ እናመስከረ ወንጌል ሰበኸሎምን። ብዙኃን’ውን ነቲ ቃል ኣሚኖም እንታይ ንግበር ኢሎም ሓተቱ። ሓዋርያት ድማ መንገዲ ሕይወት ዝኾኑን ዝወሃበሎምን ምሥጢራት ቤተ ክርስቲያን መሃርዎም። ቤተ ክርስቲያን ድማ ብኸምዚ ኣገባብ ብምሥጢረ ንስሓ፡ ብምሥጢረ ጥምቀት፡ ብምሥጢረ ውህበት ጸጋ መንፈስ ቅዱስ (ቅድም ብኣንብሮተ ኢድ ዳኅራይ ብሜሮን ዝኾነ) ወዘተ ተልእኾኣ ጀመረት። ብሓንሳብ ድማ ኣስታት ሠለስተ ሽሕ ሰባት ናብታ ቀዳመይቲ ቤተ ክርስቲያን ተጸንበሩ። ብፍቕርን ብሓድነትን ድማ ጸኒዖም ከምዝነበሩ ቅዱስ መጽሓፍ ይገልጽ። እቶም ብዝርወት ዝነበሩ ኣይሁድ እሞ ነዚ ግብሪ ኣምላኽ ርእዮም ኣሚኖም ዝተጠምቁ፡ ድኅሪ እዚ በዓል ነናብ ዓዶም ኣብ ዝምለሱሉ ነቲ ዝተማሃርዎን ዝኣመንዎን ወንጌል ናብ ኵሉ ከባጽሑ ጀሚሮም። በዚ ድማ ቤተ ክርስቲያን ካብ እስራኤል ናብ ካልእ ዓለም ክትዝርጋሕ ጀመረት።

በዓለ ኃምሳ

በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን። 

ስያመ (ቀዳማይ ክፋል)

እዚ በዓል እዚ ኣብ ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ድኅሪ ትንሣኤ ጐይታ ኣብ መበል ፶ መዓልቲ፡ ድኅሪ ክቡር ዕርገቱ ድማ ኣብ መበል ፲ መዓልቲ ይኽበር። በዓለ ኃምሳ ጴንጠ ቆስጤ ወይውን ብጽርዕ ድማ ፔንዲ ኮንዳ (ፔንዲ ኮስቴ) ይበሃል። እዚ ማለት ድማ መበል ፶ መዓልቲ ማለት እዩ። ጰራቅሊጦስ ወይውን ፓራክሊቶስ መበቆሉ ጽርዕ ኮይኑ ቤተ ክርስቲያናዊ ትርጉሙ ድማ መንጽሒ (ዘንጽሕ) መጽንዒ (ዘጽንዕ) ናዛዚ (ዘረጋግእ) መስተፈሥሒ (ዘሐጉስ) ከሣቲ (ዝገልጽ) መስተሥርይ (ኃጢኣት ዝኃድግ) ዝብል ትርጉም ይህብ። በዚ መሠረት ድማ መንፈስ ቅዱስ ኣብ ናይ ኃጢኣት ጭቓ ንዝወደቑ የንጽሕ፤ ኣብ መንፈሳዊ ገድሊ ንዘለዉ ኣብ ኵሉ ፈተናን መከራን የጽንዕ፤ ንዝተናወጹ የረጋግእ፤ ንዝሓዘኑ የጸናንዕ፤ ንዝደኸሙ የብርትዕ፤ ንዝጓሃዩ ድማ የሐጉስን ማለት እዩ። ንሰማዕታት ናብ ደም፡ ንመነኮሳት ናብ ገዳም፡ ንምእመናን ድማ ናብ ቤተ ክርስቲያን ኅሊንኦም ዘለዓዕልን ዝመርሕን ንሱ እዩ። (ዮሐ ፲፮፥፲፪) ቤተ ክርስቲያን ብመንፈስ ቅዱስ ኣቢላ ምሥጢራት ትቕድስን ትፍጽምን። ንምእመናን ድማ ጸጋ መንፈስ ቅዱስ ትዕድል። እምነት ክርስቲያናት ኣብ ቤተ ክርስቲያን ዘስፍሕን ዘጽንዕን መንፈስ ቅዱስ እዩ። ብመንፈስ ቅዱስ እንተዘይኮይኑ ንክርስቶስ ብሥጋ ዝተገልጸ ፍጹም ናይ ባህርይ ኣምላኽ ምዃኑ ክእመን ዝኽእል የልቦን። (ቀዳማይ ቆሮ ፲፪፥፫) 

ዕርገት እግዚእነ ወመድኃኒነ ኢየሱስ ክርስቶስ

ዳግም ምጽአት (ሣልሳይ ክፋል)

ጐይታና ኢየሱስ ክርስቶስ ብዙኅ ጊዜ ኣብ ዝተመላለሰላን ዘዕረፈላን ቢታንያ፤ ካብ እምባ ደብረ ዘይት ከምዝዓረገ ዳግማይ ምምጽኡ ድማ ናብኣ ክኸውን እዩ። ኣብ እዋን ዕርገት ጐይታ፡ ቅዱሳን መላእኽቲ ንደቀ መዛሙርቱ ዝነገርዎም ጐይታ ዳግም ከምዝመጽእ እዩ። “ኣቱም ሰብ ገሊላ፡ ስለምንታይ ናብ ሰማይ እናጠመትኩም ደው ኢልኩም ዘሎኹም፧ እዚ ኻባኻትኩም ናብ ሰማይ ዝዐረገ ኢየሱስ፡ ከምቲ ናብ ሰማይ ኪዐርግ ከሎ ዝርኤኹምዎ ኸምኡ ገይሩ ኸኣ ኪመጽእ እዩ፡ በልዎም።” (ሓዋ ፩፡፲፩) 

ኮይኑ ግና ዳግማይ ክመጽእ ከሎ ከም ዝሓዘነ ወይውን ከምቲ ኣብ ቤተ ልሔም ዝተወልዶ ብትሕትና ዝግለጽ ኣይኮነን፤ እንታይ ደኣ ብኽብሩ ብቅዱሳን መላእኽቲ ተዓጂቡ እናተመስገነ ክፈርድ እዩ ዝመጽእ። ሽዑ መዝሙር ምስጋና ዝኾነ ሃሌ ሉያ ምስ መዝሙር ሆሳዕና ክዝምረሉ እዩ። ቅዱሳን’ውን ብልዑል ድምጺ ምስ ነገደ መላእኽቲ ስብሓት ውዳሴ ከቕርቡሉ እዮም። ሽዑ ብዙኅ ከንቱ ዝኾነ ዋይ ዋይታ ክስማዕ እዩ። ከምቲ ዮሓንስ ኣብ ራእዩ ዝገለጸልና’ውን “ኣዕይንቲ እቶም ዝወግእዎ እናረኣይዎ ድማ ክመጽእ እዩ።” (ራእ ፩፥፯ ቀዳማይ ተሰ ፬፥፲፮ ማቴ ፳፭፥፴፩)። 

ጐይታና ብክበበ ትስብእት ብግርማ መለኮት ብሥጋ ማርያም ክግለጽ እዩ። ሽዑ ኵሉ ከከም ግብሩ ክፍደ እዩ። እግዚአብሔር ኣምላኽ ብምሕረቱ ምስቶም ብየማኑ ዝቖሙ ይግበረና። 

ዕርገት እግዚእነ ወመድኃኒነ ኢየሱስ ክርስቶስ

ዕርገት ጐይታ ካብ ዕርገት ቅዱሳን ዝተፈለየ እዩ! (ካልኣይ ክፋል)

ቅድሚ ዕርገት ጐይታ ይኹን ድኅሪኡ ናብ ሰማይ ዝዓረጉ፡ ዝተነጥቑ ወይውን ዝተሰወሩ ብዙኃን ቅዱሳን ከምዘለዉ ዝተፈልጠ እዩ። ይኹን ደኣ ከነስተውዕሎ ዝግባእና ዕርገት ጐይታ ካብ ዕርገት ቅዱሳን ሰባት ፈጺሙ ዝተፈልየ ምዃኑ እዩ። ምኽንያቱ ዕርገት ጐይታ ብዕላማ፡ ብሥልጣን፡ ብመብጽሒ መካነ ዕርገት፡ ኣፈጻጽምኡ ወዘተ ምስ ዕርገት ቅዱሳን ዘይራኸብ ብምዃኑ እዩ። ዕርገት ፈጣርን ፍጡርን ሓደ እዩ ክብል ዝደፍር’ውን ኅሊና ክህሉ ኣይክእልን እዩ። ብምዃኑ’ውን ዕርገት ጐይታ ከም ሄኖክ ብምስዋር (ሰረገላ ሓዊ) ወይውን ከም ኤልያስ ብሰረገላ ሓዊ ዝተፈጸመ ዕርገት ኣይኮነን። (ካልኣይ ነገ ፪፥፲፩ ሄኖ ፭፥፳፬) ቅዱስ ጳውሎስ’ውን ክሳብ ሣልሳይ ሰማይ ተነጢቑ ድንቂ ሰማያዊ ነገራት ርእዩ ነበረ (ካልኣይ ቆሮ ፲፪፥፬)። ነዚኦም ከም ኣብነት ጠቐስና እምበር ዝተሰወሩ፡ ዝተነጥቁ፡ ዝዓረጉ ከም ዕዝራ ሱቱኤል ዝኣመሰሉ ካልኦት ብዙኃን ኣቦታት ከምዘለዉ ዝሰሓት ኣይኮነን። 

ዕርገት እግዚእነ ወመድኃኒነ ኢየሱስ ክርስቶስ

ዕርገት መኣስ፡ ኣበይ፡ (ቀዳማይ ክፋል)

መድኃኒና ኢየሱስ ክርስቶስ ካብ ሙታን ተፈልዩ ድኅሪ ምትንሥኡ ንዕለቱ ናብ ሰማይ ኣይዓረገን። ብሥዕላዊ ኣገላልጽኡን ኣጸሓሕፋ ታሪኹን ዝልለ ወንጌላዊ ቅዱስ ሉቃስ ጐይታ ዝዓረገሉ ዕለት ቦታን ፍጻሜኡን ብንጹር ኣቐሚጡልና ኣሎ። ዕርገት ካብ ትንሣኤ ኣብ ፵ መዓልቲ፤ ደብረ ዕርገቱ ድማ ቢታንያ ምዃኑን ብዛዕባ ፍጻሜኡ ድማ መላእኽትን ሰባትን እናረኣይዎ፤ ክብል ገሊጽዎ እዩ። ከምቲ ኣብ ጽሑፋት’ውን ብንጹር ዝተገልጸ ኣርብዓ መዓልቲ ንሓዋርያት ብሥጋ እናተገልጸን እናተራእዮምን ብዛዕባ መንግሥተ እግዚአብሔር እናመሃሮም ጸንሐ። ኣብዘን መዓልትታት ድማ ንሓዋርያት ኣኪቡ ብዙኅ ምሥጢርን ሥርዓትን ሓዲሳዊት ቤተ ክርስቲያን መሃሮም፤ ብኣምሳል ብሉያዊ ሕጊ ድማ ፵ መዓልቲ ነቲ ሕገ ሓዲስ ኪዳን ኣጽንዐ፤ ዝተመሃርዎ ኵሉ ክሕልዉን፡ ንዓለም ድማ ክምህሩን ወንጌሉ ክሰብኩን ትእዛዝን መምርሒን ሃቦም። ይኹን ደኣ እምበር ኃይሊ ዝኾኖም ጸጋ መንፈስ ቅዱስ ክሳብ ዝልኸሎምን ዝለብሱን ድማ ኣብ ኢየሩሳሌም ክጸንሑን ካብኣውን ከይወጹን ኣዚዝዎም ብምስጋና ዓረገ። ዕርገቱ ድማ ኵሉ ዝመጸሉ ግብሪ ፈጺሙ ናይ ዓወት እዩ ነይሩ። (ሉቃ ፳፬ ፤ ግብ ሓዋ ፩) 

ደብረ ምጥማቅ

ደብረ ምጥማቅ - ሎሚ (ካልኣይ ክፋል)

ገዳማትን ጥንታውያን መካናት ቅብጣዊት ቤተ ክርስቲያን በብዘመኑ ብዝተፈጸመሎም ወራራትን ዝወርዶም ዝነበረ መከራን ኣብ ዕንወትን ምንዳድን ከምኡውን ኣብ ክንደይ ሽግርን ሰማእትነትን ከምዝበጽሑ ኵልና ነስተውዕሎ ነገር እዩ። እዚ ናይ ትማሊን ቅድሚ ትማሊን ታሪኽ ጥራይ ዘይኮነሲ ሎሚ’ውን ኣብ ቅድሚ ዓይንና ዝፍጸም ዘሎ ሕያው ታሪኽ ሰማእትነት እዩ። 

ብሰንኪ እዚ ድማ ብዙኅ ናይ ቅዱሳን ታሪኽ ተደቢዩ ዝተረፈሉን፤ ጥንታውያን መጻሕፍቲ ዝጠፍኡሉን ኵነት እዩ ኣጋጢሙ። በዝን ካልእን እስክንድርያዊት ቤተ ክርስቲያን ወትሩ ኣብ መስቀል ዝተሠረተት፡ ቀራንዮ ዝሰፈራ ኣማናዊት ቤተ ክርስቲያን ክርስቶስ ምዃና ተመስክር እምበር፡ ብዝወረዳ ተጻብኦ ግና ብዙኅ ቅርስን ትውፊትን ሓዋርያነ ኣበው ክትስእንን ሥርዓታ በብቝሩብ ካብቲ ዝቐደመ ብዝተፈልየ ክትልውጥ ዝተገደደትሉ ኣጋጣሚታት ከምዘሎ ፍሉጥ እዩ። 

ደብረ ምጥማቅ’ውን ብዙኅ ተኣምራት ዝፍጸመላ መካን ትንበር ደኣ እምበር ካብዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ዝጸንሐ ሽግር ክትሞልቕ ኣይከኣለትን። እዛ ተኣምራዊት ገዳምን ከባቢኣን ኣብ ከባቢ ፲፭ ክፍለ ዘመን ፈጺማ ከምዝዓነወት ይንገር። ይኹን ደኣ እምበር ጥንታውነታ ዝምስክር ድንቂ ኣሰር ገዲፋ እያ። ኣሰር ጐይታ! 

እዚ ኸኣ ጐይታ ኣብ ጊዜ ስደቱ እግሩ ዘንበረላ መሠረተ እብን ክሳብ ሕጂ ኣሰሩ ገዲፉ ይርከብ ኣሎ። ስም እዛ ቦታ’ውን ሕጂ ሣክሓ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ከባቢ ምዃና ይእመን። ካልኦት ከኣ ኣብ ካልእ ሎሚ ከምቲ ዝግባእ ክብረ በዓላ ኣብ ዘይፍጸመሉ ቦታ እትርከብ እያ ኢሎም ይጠቕሱ። ብኣጸዋውዓ ቅብጣውያን “ፔካ የሱስ” (Bikhâ Isûs) ይብሉዋ። ትርጉሙ ድማ እግረ (ኣሰረ) ኢየሱስ ማለት እዩ። እዚ ኸኣ ነቲ ጐይታ ኣብታ እምኒ ንዝገደፎ ኣሰር ተኸቲሉ ዝወጸሉ ስም ምዃኑ ይንገር።  ኣዴና ቅድስት ድንግል ኣብዛ መሠረት እብን ደው ክብል ኣብ ዝገበረቶ እዋን ጐይታ ብተኣምራቱ ነታ እምኒ ብኣጻብዕቲ ኣእጋሩ ኣጎድጒዱ ነዛ ኣሰር ከምዝገደፋ ይእመን። ካብቲ ዘመን ኣትሒዞም ድማ ምእመናን ነታ ኣሰር ጐይታ ዘለዋ እምኒ ዘይቲ እናለኸዩ ሕጻባ ናብ ኣድታቶምን ኣባይቶምን እናወሰዱ መፈወሲ ሕማማቶምን ንቡራኬን ይጥቀሙላ ነይሮም። ድኅሪ ወራር ኣዕራብ ግና እቶም ምእመናን ነቶም ወረርቲ ስለዝፈርሑ ነዛ ተኣምራዊት እምኒ ሓብእዋ፤ ከይተፈልጠት ድማ ተሠዊራ ንመዋእል ትነብር ነይራ። ግና እዛ ጥንታዊት መካን ዳግማይ ኣብ ትሕደሰሉ እዋን (1987) ተረኺባ ብግሁዶ ክትረአን ብኽብሪ ክትዕቀብን ክኢላ ኣላ።