፲፫ ሕማማተ መስቀል

ሣልሳይ ክፋል

፱-፲፫ ኃሙሽተ ቅንዋተ መስቀል 

ጐይታናን መድኃኒናን ኢይሱስ ክርስቶስ ኣብ መልዕልተ መስቀል ንዝተሸንከረሎም ኃሙሽተ ተረርቲ ናይ ሓጺን ዓበይቲ መሳምር (ሽንካራት) ዝገልጽ እዩ። እዚኦም ሽንካራት ድማ ነናቶም ስም ዘለዎም ኮይኖም ኣዶር፡ ሳላዶር፡ ዳናት፡ ኣዴራ፡ ሮዳስ ይበሃሉ። እዚኦም ኃሙሽተ ቅንዋት ድማ እቶም ክልተ ናይ ክልተ ኣእዳዉ፡ እቲ ሓደ ናይ እግሩ፡ እቲ ሓደ ድማ ልቡ እቲ ኃምሻይ ድማ ብእንግድዓኡ ኣትዩ ብልቡ ዝወጸ እዩ። ሓደ ናይ እዚኦም ከኣ ናይ ኃሙሽተ ኣእማደ ምሥጢር ተምሳል ምዃኖም ኣቦታት የስተምህሩ። 

ቶማስ ሓዋርያ፡ ድኅሪ ትንሣኤ ፈለማ ጐይታ ንሓዋርያት ኣብ ዝተገልጸሉ ጊዜ ንሱ ኣብ ሞንጎኦም ስለዘይነበረ ጐይታ ከምዝተንሠአን ንሳቶም ከኣ ከምዝረኣይዎ ምስ ነገርዎ “ኣሰር እቲ ሽንካር ኣብ ኢዱ እንተ ዘይርኤኹ፡ ኣጻብዔይ ድማ ኣብቲ እተሸንከሮ እንተ ዘየእቶኹ፡ ኣብ ጐድኑውን ኢደይ እንተ ዘየእቶኹስ፡ ኣይኣምንን እየ” ከምዝበሎም ቅዱስ መጽሓፍ ዝነግረና ጐይታ ብሽንካር ኣእዳዉን ኣእጋሩን ጐኑን ተወጊኡ ስለዝነበረ እዩ። (ዮሓ ፳፥፳፭) 

ጐይታናን መድኃኒናን ነቲ ብሽንካረ ኃጢኣት ተትሒዙ ንዝነበረ ኣዳም ሓራ ክገብርን ክምሕሮን ድማ ንሱ ኣብ ክንዲኡ ብሽንካር ኣብ መስቀል ተሸንከረ። 

ሰሙነ ሕማማት

ካልኣይ ክፋል

ሠሉስ 

ሠሉስ መዓልቲ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ነቲ ብዕለተ ሰኑይ ዝፈጸሞ ተግባር መሠረት ገይሮም ምኽንያት መኽሰሲ ክረኽቡ ጸሓፍት ፈሪሳውያን ንጐይታ ዝሓተትሉ እዋን እዩ ነይሩ። ሞቱ ብዝምልከት ብዝያዳ ካብ ሰኑይ ኣትሒዞም ኣጽኒዖም ክመኽሩ ጀሚሮም ስለዝነበሩ ነቲ ንዓታቶም ካብ ቤተ መቅደስ ብምስጓግ ካብ ዝፈጸሞ ተግባራት ብምብጋስ በየናይ ሥልጣን ነዚ ይገብር ከምዘሎን ካልእን ሕቶታት ሓተትዎ። ስለዚ ድማ እዛ ኣብ ሰሙነ ሕማማት እትርከበ ሠሉስ መዓልቲ መሕትት (ሕቶ) ተባሂላ’ውን ትፍለጥ እያ። ብካልእ ድማ እታ ፍረ ብዘይምሃባ ሰኑይ ዝተረግመት በለስ ሰኑይ ክትቕምስል (ክትነቅጽ) እንተጀመረት’ውን ፈጺማ ነቒጻ ዝተረኽበት ሠሉስ መዓልቲ እያ። 

ኣይሁድ ፈሪሳውያን ብትምህርቲ ጐይታ ወትሩ ቀናእቲ ብምንባሮምን ኵሉ ሰብ ድማ ይስዕቦ ኣሎ ብምባል ይሓሙ ስለዝነበሩን ኣብ ቅድሚኦም ከቢድ ዝመስሎም መስቀላዊ ሕቶታት ብምሕታት ጐይታ ምስ ገዛእቲ ዓለምን (ቄሳራታት ሹመኛታቶምን) ሕዝቡን ከባእስዎ ተንኰል ካብ ምእላም፡ ፈተነ ካብ ምፍታን ዓዲ ኣይውዕሉን ነበሩ። ኣብዚ ናይ መወዳእታ ሰሙን’ውን ፋሲካ ንምኽባር ናብ ኢየሩሳሌም ምምጽኡ ኣይተርፍን፤ ብዙኅ ሕዝቢ’ውን ብትምህርቱን ተኣምራቱን ይስዕቦን ይኣምነሉን ኣሎ፤ ንሕና ከ ንመን ሒዝና ክንተርፍ ኢና፤ ኣብ ትምህርቱ ድማ ንግብርታትና የቃልዖ ኣሎ ብምባል ኣዝዮም ተሻቒሎም ነይሮም። በዚ መሠረት ድማ ብዓቢ ኽብሪ ብህጻናትን ኣዕሩግን እንተላይ ብኣእባን ቢታንያ እናተመስገነ ናብ ቤተ መቅደስ ምእታዉን፡ ነታ መሻቐጢን መናገዲን ገይሮሞ ዝነበሩ ቤተ መቅደስ ዕዳጋታቶም ገማጢሉ ስለዝሰጐጎምን ብጭጉራፍ ገይሩ ብውርደት ስለዘባረሮምን ከምኡውን ሓቀኛ ዕላማ ቤተ መቅደስ ድማ ብምንጋር ነቲ ክፉእ ግብሮም ስለዘጋህዶን ስለወቐሶምን ሻቕሎቶም ሰማይ ዓሪጉ ነበረ። ስለዚ ከኣ እዩ ኣይሁድ ሊቃውንቲ ኻህናትን ዓበይቲ ህዝብን ነቲ ምኽሪ ሞት ክሕግዞም ዝኽእል ዝበልዎ ነገር ክሰርሑን መኽሰሲ ምኽንያት ከናድዩን ሓዲሮም ብጽባሒቱ ሠሉስ ሕቶታት ዝሓተትዎ። 

፲፫ ሕማማተ መስቀል

ካልኣይ ክፋል

 ፭. ተቀሥፎ ዝባን 

ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ዝባኑ ክሳብ ዝመላለጥን ደም ዝሰርብን በቶም ጨካናት ሰባት ብዘይርኅራኀ ከምዝተገርፈ ዘመልክት እዩ። ከምቲ ኣብ ዝቀደመ ጽሑፍ ዝገለጽናዮ፡ ብመሠረት ሕጊ ኣይሁድ ዝተገርፈ ኣይስቀልን እዩ፤ ዝስቀል ድማ ኣይግረፍን እዩ ነይሩ። ይኹን እምበር ጲላጦስ ገሪፉ ከብቅዕ “ካብ ደሙ ንጹሕ እየ” ብምባል ንኽስቀል ኣኅሊፉ ሃቦ። (ማቴ ፳፯፥፳፮ ማር ፲፭፥፲፭) 

ጐይታ ብዘይበደሉ በደል ኣዳም ጸይሩ ተገርፈ። ምኽንያቱ ደቂ ሰባት ኣብ መንጸፈ ደይን ወዲቖም ብእግሪ ኣጋንንት እናተቐጥቀጡ ብሃለንጊ ረመጽ ይግረፉ ነበረ እሞ ንሰባት ክብጆ ዝመጸ ኣምላኽ ኣብ ክንዲ ሰባት ንሱ ዝባኑ ንግርፋት ብፍቓዱ ሃበ። ሥግኡ ተወዲኡ ኣዕጽምቱ ክሳብ ዝረአን ዝቑጸረን ተተበራርዮም ገረፍዎ። እቲ ብበደሉ ክግረፍ ዝግብኦ በርባን ተፈቲሑ እቲ ንጹሐ ባህርይ ክርስቶስ ክእሰርን ክግረፍን ምርጫ ሰባት ኮነ። እቲ ንርእሱ ካብ ቤት ማሕቡስ ናጻ ከውጽእ ዘይክእል ዓዲ ዘሰከሐ በርባን ተፈቲሑ ንሰባት ካብ ሲኦል ሓራ ክገብርን ካብ ማእሰርቲ ኃጢኣት ክፈትሕን ዝመጸ ጐይታ ክእሰርን ክግረፍን ድሌት ሰባት ኮነ። እቲ ትንቢት’ውን ተፈጸመ ። (ኢሳ ፶፥፮) 

ሰሙነ ሕማማት

በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን።

ስያመን ትርጉምን

ሰሙነ ሕማማት ማለት ኣብ መወዳእታ ናይ ዓቢይ ጾም ዝርከብ ሰሙን ኮይኑ፡ ካብ ሆሣዕና ምሸት ክሳብ ቅድሚ ትንሣኤ ንዘሎ ቀዳም ለይቲ የመልክት። ብካልእ ኣበሃህላ ቅድሚ ትንሣኤ ዘሎ ሓደ ሰሙን ሰሙነ ሕማማት ተባሂሉ ይፍለጥ።

ሐመ ማለት ሓመመ ማለት እዩ። እዚ ማለ ድማ ከም ኣብ ደቂ ሰባት ብዝተፈላለየ ምኽንያት ዝኽሥት ውሽጣዊ ይኹን ግዳማዊ ሕማም ኣካላት ዘይኮነሲ ንደቂ ኣዳም ካብ ባርነት ሓራ ንምውጻእ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ሕማምን ሞትን ዘይግብኦ ክነሱ ብፈቓዱ ንዝተቐበሎ መከራን ስቓይን ሞትን ዘመልክት እዩ። በዚ ሰሙን እዚ ምእመናን ንኵሉ ዋኒኖም ሓዲጎም ኣብ ቤተ ክርስቲያን ተረኺቦም ፍልይ ብዝበለ ኣገባብ ንውዕለት ጐይታ እናዘከሩ ስለ ሕድገት ኃጢኣቶም መዓልትን ለይትን ዝምኅጸኑሉን ዝበኽይሉን ዝሓዝኑሉን ዝሰግዱሉን ኣብ ዓመት ሓደ ጊዜ ጥራይ ፍሉይ ሥርዓት ዝፍጸመላ ሰሙን እያ። ሰሙነ ሕማማት ተባሂላ ምዝካራውን ጐይታ ስሌና ክብል ንዝተቐበሎ ጸዋተወ መከራ ጥራይ ዘይኮነስ ብሰንኪ በደል ኣዳም ካብ ኣዳም ክሳብ ልደት ጐይታ ዘለዉ ደቂ ሰባት ኣብ መንጸፈ ደይን ወዲቖም ብእግረ ኣጋንንት እናተቐጥቀጡ ፭ሺ፭፻ ዓመታት ኣብ ሲዖል ንዘሕለፍዎ ናይ ፍዳን ኵነኔን ዘመን’ውን ዘዘክር ሰሙን እዩ። ስለዚ እዩ ድማ ኣብዛ ሰሙን ዘለዋ ዕለታት ናይ ዘመነ ፍዳ ተምሳሌት ኮይነን ዝግለጻ።

፲፫ ሕማማተ መስቀል

ኣብዚ ቅዱስ ዝኾነ ሰሙነ ሕማማት ብፍሉይ ንዝክሮም ፲፫ ዝኾኑ ናይ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ሕማማት እዮም። ንሳቶም ድማ ፲፫ ሕማማተ መስቀል ተባሂሎም ይፍለጡ። እዚኦም ከኣ ጐይታ ብኢድ ጸሓፍት ፈሪሳውያን ካብ ዝተተሓዘላ ሰዓት ኣብ ልዕሊኡ ዝወረደን ስሌና ዝተቐበሎምን ጸዋተወ መከራ ዘዘኻኽሩ እዮም። ብክርስቶስ ክርስቲያን ዘበለ ድማ ነዚኦም ሕማማተ መስቀል ምፍላጥን ኣብ ልቡ ምኅዳርን ይግብኦ እዩ። 

ንሕና ብዝቀለለ መገዲ ክንመሃረሎም ምሳሌትነትን ትርጉምን ብዘለዎ መገዲ ኣቦታትና ካብ ሠለስቱ ምእት ኣትሒዞም ፲፫ ኢሎም ንሕማማተ መስቀል ይግለጽዎ (ገሊኦም’ውን ፮ሽሕን ፮ሚእትን ፷፮ ኢሎም ዝገልጽዎውን ኣለዉ) ደኣ እምበር ጐይታ ዝተቐበሎም ጸዋተወ መከራ ክፍቐዱ (ክቍጸሩ) ዝኽእሉን ብቝጽርውን ክውሰኑ ዝከኣል ኣይኮነን። እኳ ደኣ አበው ነዚ ነገር ብምሳሌ ከረድኡ ከለዉ ጸዋተወ መከራ ጐይታ ክፈቅድ ኢየ ኢሉ ዝኅልን ሰብ ከም ጥብጥብ እናበለ ንዝዘንም ዝናም በብሓደ ክቖጽር ኢሉ ወረቐትን ብርዒን ዝቐረበ ሰብ ይመስል ይብሉ። ስለዚ ንሱ ብገቢረ ተኣምራቱ ንዝፈጸሞ ነገር ደቂ ሰባት ብምስጋና ከነስተንትን እምበር ክንጽብጽብ ዝከኣል ኣይኮነን። ብመንፈስ ዝተቃነዩ ኣቦታትና ግና ወትሩ ምእንቲ ኣብ ልቦናና ክንቀርጾምን ከነስተውዕሎምን ወንጌላውያን ንዝጸሓፉልና ቅዱስ ቃል መሠረት ብምግባር ብኸምዚ መገዲ ኣብ ፲፫ ከፊሎም ትምህርቶም ሓዲጎምልና ኣለዉ እሞ ብኣንክሮ ክንመሃሮምን ከምቲ ለበውኦም ድማ ከነጽንዖም ይግባእ። 

ግብረ ሕማማት

በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን።

ቍሩብ ብዛዕባ መጽሓፍ “ግብረ ሕማማት”

ኣብ ሰሙነ ሕማማት ነቲ ተገሊጹ ዘይውዳእ ውዕለት እግዚአብሔር እናዘከርና ግብሩ ከነስተንትንን፤ ቅዱሳን ነቢያት ብትንቢትን ምሳሌን ብፁዓን ሓዋርያት ድማ ብስብከት፤ ሊቃውንቲ ከኣ ብዝርዝር ካብ ዝጸሓፍዎ ዝጠቕስን ንሕዝበ ክርስቲያን መሪሕ ክኸውን ዝተዳለወ መጽሓፍ ግብረ ሕማማት ይበሃል። እቲ ስም’ውን “ግብረ ዘወሀብከኒ ፈጸምኩ” (ኣነ ነቲ ኽገብሮ ዝሀብካኒ ግብሪ ፈጺመ፡ ዮሐ ፲፯፥፬) ብዝበሎ መሠረት ዝተሰየመ እዩ። በዚ መሠረት ድማ ሕማሙ ሞቱ እናዘከርና ስለእነቕርቦ ጸሎት ካብ ቅዱሳት መጻሕፍትን መጻሕፍተ ሊቃውንትን ኣዋልድ መጻሕፍትን ተጠቒሶም ንዝርከቡ ዘወሃሃደ እዩ።

ኣብዚ መጽሓፍ እዚ ካብ ማኅትወ ሆሣዕና ኣትሒዙ ክሳብ ሰንበት ትንሣኤ ኣብዘለዉ መዓልትታት ምስቲ ዕለት ብዝሰማማዕ እንታይ ዓይነት መጽሓፍን ንባብን በብዝተወሰነ ሰዓት ለይትን መዓልትን (ካብ አሐዱ ሰዓተ ሌሊት (ንዋም) ኣትሒዙ ካብ ዓሠርቱ ወአሐዱ ሰዓት መዓልት) ከምዝነበብ ፈሊዩን ኣነጺሩን ዘቕምጥ መጽሓፍ እዩ። መሠረት ሕይወትና ንዝኾነ ሕማማትን ሞትን ክርስቶስ እናዘከርና ርእስና ክንምርምር፤ ኅሊናናን ልቦናና ነቲ ድንቂ ስራሕ ዝፈጸመልና ኣምላኽ እናዘከርና ናብኡ ብጸሎት ክንምዕቆብን ክንምኅጸንን፤ ኃጢኣትናን በደልናን እናዘከርና ድማ ውዕለት ኣምላኽ ከነመስግን ብኸመይ ዝኣመሰለ መንፈሳዊ ጥበብ ኣቦታትና ነዚ ከምዝወሃሃድዎ ከነስተውዕል ዘኽእለና መጽሓፍ እዩ። ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ብዛዕባ ነገረ ሕማምን መስቀልን ክርስቶስ ዘለዋ ክብሪ ኣጕሊሑ ዘርእይን ከይፈለጡ ፈሊጥና ኢሎም ብግዳም ኮይኖም ንፍጹም ክርስቶሳዊ ሥርዓታ ንዘስተናዕቑ ብግብሪ ምላሽ ዝህብ መጽሓፍ እዩ።

ሰናብቲ ዓቢይ ጾም

ሻሙናይ ክፋል

ሆሣዕና

ኣብ ዓቢይ ጾም ካብ ዝርከቡ ሸሞንተ ሰናብቲ እታ ሻሙነይቲ ሰንበት ሆሳዕና ተባሂላ ትፍለጥ። ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ነዛ ዝተመስገነላ ዑደተ ሆሳዕናኡ ስለዘብጽሓና ስሙ ዝተመስገነ ይኹን። 

እዛ ሰንበት እዚኣ በዚ ስም ክትስመ ዝኸኣለት ማኅሌታይ ቅዱስ ያሬድ ኣብ ዝደረሶ ጾመ ድጓ ካብ ዋዜምኡ ጀሚሩ “ሆሳዕና በአርያም” ብምባል ስም ሆሳዕና ደጋጊሙ እናጠቐሰ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ብህጻናትን ኣዕሩግን እንተላይ ብኣእማን ከይተረፈ እናተመስገነን እናተወደሰን ኣብ ኣድጊ ተወጢሑ ናብ ኢየሩሳሌም ምእታዉ ንምዝካር ዝተወፈየት መዓልቲ እያ። ዝርዝር ናይቲ ታሪኽ ድማ ኣብ ኵሎም ወንጌላውያን ተመዝጊቡ ይርከብ። (ማቴ ፳፩፥፩-፲፯ ማር ፲፩፥፩-፲ ሉቃ ፲፱፥፳፱-፴፰ ዮሓ ፲፪፥፲፪-፲፭) እዞም ንባባት ድማ ንፍጻሜ ናይቲ ኣብ ትንቢት ብዛዕባ’ዛ ዕለት ዝተነግረ’ውን ብጐይታ ከምዝተፈጸመ ዘረጋግጽ እዩ። (ዘካ ፱፥፱ ካልኣይ ነገ ፱፥፲፫ መዝ ፻፲፯፥፳፭-፳፮ ኢሳ ፶፮፥፯ ኤር ፯፥፲፪ መዝ ፰፥፪) ኣብዚ ዕለት ዝግበር ጸሎትን ቅዳሴን ካብቲ ካልእ ፍሉይ ኣቀራርባን ንውሓት ዘለዎን እዩ። ጐይታ ኣብ ኣድግን ዒሉን ተወጢሑ ናብ ኢየሩሳሌም ከምዝኣተወ ንምርኣይ ድማ ብዝምስጥን ዝረአን ሥርዓት እዩ እቲ ቅዳሴ ዝጅምር።