ዓቢይ ጾም

ሣልሳይ ክፋል

ጾም ጐይታ 

ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ እዚ ጾም’ዚ ካብ ካልኦት ብዝፍለ ክብሪ ምስጋና ይብጽሓዮ እሞ ሓጋጌ ሕግ ዝኾነ ክርስቶስ ኣምላኽና ባዕሉ ዝጾሞ ጾም እዩ። ጐይታ ብኸመይን ኣበይን እዩ ጾይምዎ? እንታይ ትምህርቲ ከ ንረኽበሉ? ወዘተ ብመሠረት መተርጉማን መጻሕፍቲ ዘጽንሑልናን ኣቦታትና ንዝምህሩዎ ርቱዕ ትምህርቲ ብመጠኑ ክንድህስሶ ኢና እሞ ምስትውዓሉ ይዓድለና። 

ስለምንታይ ጐይታ ጾሙ ኣብ ገዳም ገበረ? 

ጐይታናን መድኃኒን ኢየሱስ ክርስቶስ ክንገብሮ ብዛዕባ ዝግብኡና ነገራት ባዕሉ ኣብነት ከምዝኾነናን ትምህርቲ ከምዝሃብናን ደጋጊምና ገሊጽና ኣሎና። በዚ መሠረት ድማ ጐይታና ንጾሙ ዝኸውን ስፍራ ንገዳም ምምራጹን ናብኡ ምኻዱን ብዘይ ምኽንያት ኣይኮነን። ገዳም ማለት ገደመ ዱር ጫካ በረኻ ኾነ ካብ ዝብል መሠረታዊ ቃልን ትርጉምን ዝብገስ ኮይኑ ብዘይካ ድምፂ ኣራዊትን ኣዕዋፍን መልክዕ ኣግራብን በረኻን ካልእ ዘይርከበሉ፡ ካብ ዝኾነ ዓለማዊ ሰብኣዊ ግብርታትን ፍቓዳትን ተነጺሉ ንጸጥታን ጽምዋን ብፍሉይ ዘመልክት መካን እዩ። 

ብምዃኑ ድማ ጐይታና ኣብነት ምእንቲ ክኾነና ምስ እግዚአብሔር ከራኽበና ንዝኽእል ጾምን ሱባኤን ከምኡ’ውን ዓቢይ መንፈሳዊ ግብሪ ኣበይ ዝኣመሰለ መካን ክንገብሮ ከምዝግባእና ብግብሪ ኣርኣየና። ምስ ሰብን ምድራዊን ሥጋዊ ሓሳባቱን ዘይኮነስ ምስ እግዚአብሔር ክትራኸበሉ እቲ ዝበለጸ ሕዙእ ስፍራ ገዳም እዩ። እግዚአብሔር ብባህርይኡ ምሉእ፡ ስፉሕ፡ ረቂቕ ከም ምዃኑ ዘይርከበሉ ስፍራ የልቦን። ብቦታን ግዜ’ውን ኣይውሰንን እዩ። እግዚአብሔር ኣብ ኵሉ ዝርከብ ይኹን ደኣ እምበር ንሱ ብዝያዳ ንደቁ ጸሎቶም ክሰምዕ መባኦም ክቕበል ዝመረጻን ዝቐደሳን ቅዱስቲ መካን ቤተ መቅደስ/ቤተ ክርስቲያን ከምዘላውን ቅዱስ መጽሓፍ ዝነግረና እዩ። (ዘፀ ፳፭ ፤ ቀዳማይ ነገ ፱፥፫) ካብኡ ናብኡ ድማ ንኵሉ ዓለማዊን ሥጋዊን ፍቓዳት ንድኅሪት ገዲፎም፡ ብምሉእ ሓሳቦምን ሕይወቶምን መስቀሉ ኣልዒሎም ዝስዕቡ መናንያን ዝርከበሉን፡ ብተጋድሎኦም ንእግዚአብሔር ዘሥምሩሉን ምድራውያን መላእኽቲ ኮይኖም ዝነብሩሉን፡ እግዚአብሔር ባዕሉ ከሊሉ ዝህቦም ቅዱስ ስፍራ ድማ ገዳም እዩ። ስለዚ ገዳም ንሱባኤ ዝሰማማዕ ፍሉይ መካን ምዃኑ ጐይታ ኣብነት ኮይኑና እዩ። ገይሩ ክንገብር ድማ ይእዝዘና ኣሎ። ይኹን ደኣ እምበር ከምቲ ቅዱስ መጽሓፍ ዝብለና እዚ ዓቢይ መንፈሳዊ ጸጋ (ምንኵስና) ነቶም ዝተዋህቦም እንተዘይኮይኑ ኵሉ ዝቕበሎ ከምዘይኮነን፡ ምእንቲ መንግሥተ ሰማያት ክብሉ ንርእሶም ስሉባት ገይሮም ዝነብሩ ኅሩያት መናንያን ከምዘለዉ እዩ። (ማቴ ፲፱፥፫-፲፪) ንኣታቶም ድማ ኣብ ቤቱ ዘይጠፍእ ዘልኣለማዊ ስም ክህልዎም ቃል ኪዳን ኣትዩሎም እዩ። (ኢሳ ፶፮፥፪-፮) 

ሰናብቲ ዓቢይ ጾም

ሣልሳይ ክፋል

ምኵራብ 

ኣብ ዓቢይ ጾም ካብ ዝርከቡ ሸሞንተ ሰናብቲ እታ ሣልሰይቲ ምኵራብ ተባሂላ ትፍለጥ። ኣብዛ ክብርቲ ዕለት ዘብጽሓና እግዚአብሔር ኣምላኽ ከኣ ዝተመስገነ ይኹን። 

እዛ ሰንበት እዚኣ በዚ ስም ክትስመ ዝኸኣለት ማኅሌታይ ቅዱስ ያሬድ ኣብ ዝደረሶ ጾመ ድጓ ካብቲ ዋዜማ ጀሚሩ ክሳብ እቲ ሰላም ኣብ ዕለት ሰንበት “ቦአ ኢየሱስ ምኩራበ አይሁድ” (ኢየሱስ ብዕለተ ሰንበት ኣብ ምኵራብ ኣይሁድ ኣተወ) እናበለ ጐይታ ኣብ ምኵራብን ቤተ መቅደስን ኣትዩ ምምሃሩ ስለዝጠቅስን ኣብኡ ተመርኲሱ ድማ ስለ ዝዝመረን እዩ። 

እዛ ዕለት እዚኣ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ኣብ መዋዕለ ስብከቱ ብመዓልቲ ሰንበት ኣብ ምኵራብ እናኣተወ ወንጌል የስተምህር፡ ተኣምራት ድማ ይፍጽም ምንባሩ ንምዝኽኻር ዝተወፈየት ዕለት እያ። በዚ መሠረት ድማ ጐይታ ድውያነ ሥጋ ንዝኾኑ ብትምህርቱ፡ ድውያነ ነፍስ ንዝኾኑ ድማ ብተኣምራቱ እናፈወሰ ኣብ ኣብያተ ጸሎት ኣይሁድ (ምኵራብ) ተረኺቡ ንዝፍጽሞም ዝነበረ ተኣምራት ብኅሊናና ክንዝክርን መልእኽቱ ድማ ኣብ ልብና ከነሕድርን ዝጽውዕ ዕለት እዩ። ጐይታ ኣብ ምኵራብ ኣትዩ ንእሱራትን ግዙኣትን ናጽነት፤ ንዝሞቱ ሕይወት፤ ንድኻታት መንፈስ ወንጌል፤ ንዝተገፍዑ ፍትሒ ክሰበኽ ከምዝመጸ ኣበሲሩን ምሂሩን እዩ። ምስኡ ድማ ጐይታ ነታ ቤት ጸሎት ዝተሰምየት ቤት መቅደሱ፡ ኣይሁድ ቤተ ፈያት ስለዝገበርዋን ዝልውጡን ዝሻየጡን ነጋዶ ስለዝመልእዋን፡ ጐይታ ነዚኦም ኵሎም ሰጒጉ ቤተ መቕደሱ ከምዘኽበረ ዘዘካኽር እዩ። (ማቴ ፳፩፥፲፪-፲፫) 

ጾም

ሣልሳይ ክፋል

ጾም ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ 

ካብ ኣዳም ኣቦና ጀሚርና ዘመናት ጸብጺብና ኣብ ዘመነ ብሉይ ይኹን ኣብ ዘመነ ሓዲስ ምስ ጾም ብዝተሓሓዘ ዝተፈጸሙ ታሪኻት ገድላት ድንቂ ተኣምራት ወዘተ እልፍ ኣእላፍ እዮም። ኣብ ውሽጢ እዚ ነዊሕ ዘመን ድማ ብጾም ዝተጠቕሙ ማለት ንኣምላኽ ዘሥመሩ፤ ካብ ኣምላኾም ጸጋን ኃይልን ዝረኸቡ፤ ወዘተ ኣቦታት ኣዴታት ኣብ ቅዱሳት መጻሕፍቲ ታሪኾም ብዝግባእ ተመዝጊቡ ይርከብ። ስለዚው’ን ጾም ከም መንፈሳዊ ግብሪ ኣብ ቤተ ክርስቲያን ዓቢ ግደን ረብሓን ዘለዎ ምዃኑ ክንርዳእ ንኽእል። 

ጾም ምስ መሠረታዊ ትምህርተ ሃይማኖትን ጕዕዞን ታሪኽን ወዲ ሰብ ዝምድና ዘለዎ እዩ። ካብ ኣዳም ኣትሒዙ ድማ በብዘመኑ ደቂ ሰባት ስለዝተፈላለየ ምኽንያት ግና ንሓደ ዕላማ ማለት ንኣምላኾም ከሥምሩ ይጾሙን ይጽልዩን ነበሩ። በዚ መሠረት ኣብ ብሉይ ኪዳን ይኹን ኣብ ሓዲስ ኪዳን ብዙኅ ኣብነታት ንረክብ ኢና። 

ኣብ ብሉይ ኪዳን ነቢያትን እስራኤላውያንን ብዙኅ ጊዜ ክጾሙን ንኣምልኾም ድማ ክልምኑን ይነብሩ ነይሮም። ብዝበዘኀ ድማ እቲ ኣብ ብሉይ ዝጽወም ዝነበረ ጾም ካብ እግዚአብሔር ምሕረትን ኃይልን ንምርካብ ይኹን ደኣ እምበር ኣብ ሥጋዊ ጕዳይን ሕይወትን ጥራይ ዝተወሰነ ነበረ። ነቢያት’ውን ብተወሳኺ ምስ እግዚአብሔር ስለ ዝነበሮም ርክብን ተልእኾን ከምኡውን ስለ እቲ ተስፋ ዝገበሩሉ ድኅነት ደቂ ሰባት ወትሩ ብሱባኤ ኣብ ቅድሚ እግዚአብሔር ይቖሙ ነበሩ። ኣብቲ ወርሓት ጾም እቲ ድማ እኽለ ማይ ኣብ ኣፎም ኣይኣትውን ነበረ። (ዘፀ ፴፬፥፳፰) 

ዓቢይ ጾም

ካልኣይ ክፋል

ካልኦት መጸውዒ ስያመታት ዓቢይ ጾም

ብጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ዝተጾመን ዝተመሥረትን ስለዝኾነ እዚ ጾም’ዚ ዓቢይ ከምዝተሰምየ፤ ነቲ መሠረታዊ ታሪኽን ግብርን እዚ ጾም’ዚ ዝገልጽን ዝሰማማዕን ካልኦት ስያመታት ከምዘለዉ ምፍላጥ የድሊ። 

ጾመ ኣርብዓ 

ጐይታ ድኅሪ ብኢድ ዮሓንስ ኣብ ፈለገ ዮርዳኖስ ምጥማቑ ኣብ ገዳመ ቆሮንቶስ ንዝጾሞ ብመጠን እቲ ብዝኂ መዓልትን ለይትን ዝተዋህቦ ስም እዩ። እዚ ስም ብልምዲ ንዓቢይ ጾም ብምሉኡ ዝምልከት ይኹን እምበር ጾም ጐይታሲ ኣብ ውሽጢ እቲ ዓብይ ጾም ንዝረከባ 40 መዓልቲ ኣጽዋማት ይምልከት። እዚ ኸኣ ነታ ቀዳመይቲ መዳለዊ ወይውን መቀራረቢ ተባሂላ እትፍለጥን መሠረታ ሓዋርያት ዝኾኑ ግና ብስም “ጾመ ሕርቃል” እትጽዋዕ ሰሙንን፤ ነታ ድሕሪ ዓርቢ ኒቆዲሞስ ዘላ ሰሙን (ሰሙነ ሕማማት) ከይወሰኽካ ዝምልከት ይኸውን። ። ጐይታ ዝጾመን ኣርብዓ መዓልትታት ኣብ ውሽጢ እቲ ዓቢይ ጾም ዝርከባ ካብ ሰኑይ ቅድስት ክሳብ ዓርቢ ኒቆዲሞስ ዘሎዋ መዓልትታት እየን። “ዘይከውን ፍጻሜሃ በዓርበ ፍሥሓ ብዝበሎ” (ፍጻሜኡ ቅድሚ ፍሥሓ ኣብ ዘሎ ዓርቢ ኒቆዲሞስ ዝኸውን እዩ) (ፍት መንፈ ኣንቀ ፲፭) 

ጾም

ካልኣይ ክፋል

ዕላማን ረብሓን ጾም 

ብልምዲ ጥራይ ምጻም ዘይኮነስ ብኣፍልጦን ብእምነትን ከምቲ እግዚአብሔር ዝፈትዎ ገይርካ ምጻም ብዙኅ ረብሓን ጸጋን ዘለዎ ምዃኑ ሓደ ኣብ ሃይማኖት ኣሎኹ ዝብል ሰብ ክስሕቶ ዘይግባእ ሓቂ እዩ። ኣማን ብኣማን ጾም ምስ ፈጣሬ ዓለማት እግዚአብሔር ዘራኽብ ርቱዕ ሕገ ወሥርዓት ሃይማኖትና እዩ። ኣብ ሃይማኖትን መንፈሳዊ ሕይወትን ጾም ንዘለዎ ረብሓ ዘስተናዕቕ ወይውን ዘይቕበል ሰብ ኅብረቱን ዝምድንኡን ምስ እግዚአብሔር ከምዘይኮነ ይፍለጥ፡ ይረዳእ። እናፈለጠ ንዘይገብሮ ድማ ካብ በረኸት እግዚአብሔር ኣዝዩ ከምዝርሓቐ የስተውዕል። 

ብሓፈሻ ጾም ትምኒት ሥጋን ኃጢኣትን ዘጥፍእ፡ ኣቝሳል ነፍሲ ዘሕዊ፡ ንወራዙት (ኣጕባዝን ጐራዙን) ውሽጣዊ ጸጥታን ህድኣትን ዘስተምህር፡ ካብ እንሰሳዊ ግብርን ጠባያትን ዝኽልክልን ዝዕቅብን፡ ሰብ ኣብ ምድሪ ንመላእኽቲ መሲሉ ዝነብረሉ ቅኑዕ ሥርዓት እዩ። ኣስዒብና ድማ ብመጠኑ ካብ ዕላማታትን ረብሓን ጾም ንገሊኦም ከነብርህ ክንፍትን ኢና እሞ ምስትውዓሉ ይዓድለና።

ሰናብቲ ዓቢይ ጾም

ካልኣይ ክፋል

፪. ቅድስት

ኣብ ዓቢይ ጾም (ጾመ ኣርብዓ) ካብ ዝርከቡ ሸሞንተ ሰናብቲ እታ ካልኣይቲ “ቅድስት” ተባሂላ ትፍለጥ። ከምቲ እቲ ዕለት ዝሕብሮ ኣብዛ ሰንበት እዚኣ ብፍላይ ብዛዕባ ቅድሳና እግዚአብሔር፡ ክብርን ቅድስናን ዕለተ ሰንበት ስለዝዝረብ ቅድስት ተባሂላ ተሰምያ ኣላ።

ትርጉም ናይቲ ቃል ምስ ንርኢ ድማ ቅዱስ ማለት ፍሉይ፡ ክቡር፡ ዝተቐደሰ ማለት እዩ። ቅድስት ማለት ድማ ፍልይቲ፡ ክብርቲ፡ ዝተቐደሰት ማለት እዩ። እቲ ምሥጢሩ ግና ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ኣብ ገዳመ ቆሮንቶስ ኣትዩ ንዝጽሞ ጾመ ኣርብዓ እታ ፈላመይቲ ክብርትን ፍልይትን ዕለት ስለዝኾነት ቅድስት ተባሂላ ተሰይማ ኣላ። (ማቴ ፬፥፪) ካብ ሰኑይ ናይ ቅድስት ጀሚሩ ክሳብ መፈጸምታ ጾመ ኣርብዓ ዘሎ ድማ ጾመ ኢየሱስ ተባሂሉ’ውን ይፍለጥ፤ ነተን ጐይታ ዝጾመን ኣርብዓ መዓልቲ ጥራይ ዝጠቅስ ማለት እዩ። ቅድስት ናይ ዓቢይ ጾም ካልኣይቲ ሰንበት እያ።

እዛ ሰንበት እዚኣ ነዚ ስያመ ካብቲ ናይ ቤተ ክርስቲያንና ናይ ዜማ ሊቅ ቅዱስ ያሬድ እያ ረኺባቶ። ናይዚ እዋን ኣርእስተ መዝሙርን መክፍሊ እቲ ድጓ ኮይኑ ስለዝጽውዓሉ ድማ ቅድስት ትበሃል። ካብ ዋዜማ ናይዚ ሰንበት ኣትሒዙ ድማ ብዛዕባ ቅድስና ሰንበት ይዝመርን ይስበኽን። ቤተ ክርስቲያንውን ነዛ ዕለት ምኽንያት ብምግባር ብዛዕባ ቅድስና ሰንበትን ምሕረት እግዚአብሔርን ኣስፊሓ ትምህርን ትነግርን። ኵሎም ኣብዚ ዕለት ብፍላይ ከኣ ኣብ ጊዜ ቅዳሴ ዝንበቡ መልእኽታት፥ ምስባክ፥ ግብረ ሓዋርያት ይኹን ወንጌል ብዛዕባ ቅድስና እግዚአብሔርን፡ ንሕናውን ንእግዚአብሔር ብቅድስና ክንግዛኦ ከምዝግባእ ዝምህሩን መልእኽቲ ዘመሓላልፉን እዮም።

ሰናብቲ ዓቢይ ጾም

ቀዳማይ ክፋል

ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ብደም ጐይታ ዝተመሥረተት፡ ኣብ ትምህርቲ ነቢያትን ሓዋርያትን ዝጸንዐት፡ ሥርዓታን ትውፊታን ድማ ቅዱሳት መጽሓፍት መሠረት ዝገበረ ናብ ቅድስና ዝመርሕ ሓዋርያዊን እዩ። ኣዝዩ ሰፊሕ መንፈሳዊ ሥርዓትን ትውፊትን ስለዘለዋን ዓቂባቶ ድማ ስለእትረከብን እንኳዕ ኣብ ውሽጣ ብእምነት ንዘሎ ካብቲ ጸጋኣ ንዝሳተፍ ይትረፍሲ ነቶም ካልኦት በጻሕቲ ዓለም እኳ ክንደየናይ ከምዝምስጥ ዝስሕቶ የልቦን። 

ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና እተኽብሮም ሰናብቲ፡ እትጾሞም ኣጽዋማት፡ እትጽልዮ ጸሎት፡ እትቖሞ ማኅሌት፡ እትቕድሶ ቅዳሴ፡ እተብዕሎም በዓላት ወቦ ዘተርፈ መሠረትን መንፈሳዊን ታሪኽን ትውፊትን ከምዘለዎም ከነስተውዕለሉ ይግባእና። ነዚ ምፍላጥን ምስኡ ድማ ኣጸቢቕካ ምልላይን ምዝማድን ድማ ናይዚ ወለዶ ግደ ይኸውን። 

በዚ መሠረት ድማ ዘለናዮ ዓቢይ ጾም ባዕሉ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ዝጾሞን ዝመሥረቶን ከም ምዃኑ፡ ኣብዚ ወርሓት ጾም ዝርከቡ ሰናብቲ፡ ጐይታ ኣብ ዘመነ ሥጋዌኡ ኣብ መዋዕለ ስብከቱ ንዝፈጸሞም ተኣምራትን ንዝሃቦም ትምህርትታትን መዘከርታ ምእንቲ ክኾኑ ነናተን ስም ተዋሂብወን ይበዓላ እየን። ብመንጽር ናይቲ ተዋሂብወን ዘሎ ስማት ድማ እቲ በዓል ምስቲ ስም ብዝሰማምዕ ንባባት ቅዱሳት መጻሕፍት ከምኡውን ስብሓት እግዚአብሔር ብምቕራብ፡ ብምዝማር፡ ብምጽላይ፡ ብምቕዳስ ተብዕሎ። በዚ መሠረት ቤተ ክርስቲያን ምስ ቅዱሳት መጻሕፍቲ ዘሎዋ ዝምድና ክንደየናይ ልዑልን ዓሚቕን ምዃኑ ከንርዳእ ንኽእል ኢና።